“अंतरीचा दरवळ” – मूकवेदनांची काव्यमय अभिव्यक्ती
प्रस्तावना :
हा संग्रह केवळ कवितांचा संच नसून, अंतर्मनात दरवळणाऱ्या भावनांचा सुगंध आहे. कवी तांबे यांच्या लेखणीतून उमटलेले शब्द हे कृत्रिम अलंकारांनी सजलेले नसून, जगण्याच्या खर्या अनुभवातून उमललेले आहेत. त्यांच्या कवितांमध्ये नात्यांचा ओलावा आहे, संघर्षाचे तेज आहे, मातीतला गंध आहे आणि समाजाप्रती असलेली जागरूक जाणीव आहे.
आईच्या ममतेपासून ते मातृभूमीवरील प्रेमापर्यंत, वैयक्तिक वेदनेपासून ते सार्वत्रिक आशेपर्यंत—त्यांच्या कविता भावविश्वाचा विस्तृत पट उलगडतात. विशेष म्हणजे, त्यांच्या ओळी वाचताना शब्दांपेक्षा त्यामागची प्रामाणिकता अधिक बोलकी वाटते. साध्या, सरळ भाषेतही ते गहन तत्त्वज्ञान मांडतात; म्हणूनच त्यांच्या कवितांतून आत्मसंवाद घडतो.
“अंतरीचा दरवळ” हे शीर्षक अत्यंत समर्पक आहे. जसा दरवळ दिसत नाही पण जाणवतो, तसाच या कवितांचा परिणामही मनाच्या गाभाऱ्यात अलगद साठत जातो. प्रत्येक कवितेतून जीवनाकडे सकारात्मक नजरेने पाहण्याची प्रेरणा मिळते.
अंतरीचा दरवळ ही केवळ कवितांची माळ नाही; तर जगण्याच्या प्रत्येक क्षणाला शब्दबद्ध करणारी एक अंतःप्रवासाची शिदोरी आहे.
कवीच्या मनोगतातून आपल्याला जाणवते की हे लेखन प्रसिद्धीचा मार्ग नसून, आत्मशोधाची एक प्रामाणिक धडपड आहे. “मी जे वास्तव जगलो, तेच कवितेत उमटलं,” असे सांगणारा हा कवी शब्दांशी खेळ करत नाही; तो शब्दांत स्वतःला शोधतो. त्याच्या आयुष्यातील नाती, संघर्ष, वेदना, आशा, निराशा आणि पुनःप्रत्ययाचा आनंद – हे सर्व या कवितांतून निखळपणे व्यक्त झाले आहे.
या काव्यसंग्रहाची रचना पाच विभागांत उलगडते, आणि प्रत्येक विभाग म्हणजे जीवनाच्या एका विशिष्ट भावछटेचे प्रतिबिंब आहे. प्रारंभीच्या “मंगलाचरणा”तून भारतीय संस्कृतीतील ‘नमन’ आणि ‘अदिती’च्या स्मरणातून कवी आपल्या सर्जनप्रवासाची पवित्र पायाभरणी करतो. येथे नम्रतेचा आणि कृतज्ञतेचा स्वर आहे. हे केवळ औपचारिक मंगलाचरण नाही; तर जीवनातील प्रत्येक आरंभाला प्रणाम करण्याची एक अंतरीची जाणीव आहे.
पहिला विभाग – ‘नात्यांचा ओलावा’ हा कवीच्या भावविश्वाचा कोमल गाभा आहे. आईच्या ममतेचा स्पर्श, वडिलांच्या आधाराचा अढळपणा, हरवलेल्या बालपणाची हुरहूर, तुटलेल्या मैत्रीची वेदना – या साऱ्यांतून मानवी नात्यांची रेशमी वीण उलगडते. “आई, ममतेची गाथा” असो किंवा “बाप, अढळ त्यागाची मूर्ती,” या कविता केवळ व्यक्तिनिष्ठ अनुभव नाहीत; त्या प्रत्येक वाचकाच्या मनात घर करून राहणाऱ्या सार्वत्रिक भावना आहेत. नात्यांची ऊब हरवली तरी त्यांचा दरवळ आयुष्यभर सोबत राहतो, ही जाणीव या विभागातून प्रकर्षाने जाणवते.
दुसरा विभाग – ‘मन, संघर्ष आणि आत्मशोध’ हा कवीच्या अंतर्मनातील लढ्यांचा दस्तऐवज आहे. जीवनाच्या चढउतारांतून स्वतःला शोधण्याचा प्रवास येथे शब्दबद्ध झाला आहे. “संघर्षाचे तेज,” “प्रयत्नांची शर्थ जीवन सार्थ,” “आशा जीवनाची नवी दिशा” यांसारख्या कवितांतून वेदनेतून उगवणारे सामर्थ्य व्यक्त होते. कवी मान्य करतो की दुःख हेच त्याचे खरे गुरु ठरले. त्यामुळे या कविता निराशेचे चित्रण करत नाहीत; त्या वेदनेच्या पोटातून जन्मलेल्या आशावादाचे गीत गातात. आत्मसंवाद, मौनाचे महत्त्व, समाधानाचे खरे धन – या संकल्पना कवीच्या तात्त्विक चिंतनाची साक्ष देतात.
तिसरा विभाग – ‘निसर्ग आणि गावमाती’ हा संग्रहाचा मृद्गंधी श्वास आहे. ज्या मातीत कवी जन्मला, ज्या नदीच्या काठावर वाढला, त्या निसर्गाशी असलेले त्याचे अतूट नाते या कवितांतून प्रकटते. “माझ्या गावाकडची नदी,” “सह्याद्रीचा कडा,” “मातीचे मोल” अशा कवितांतून ग्रामीण जीवनाचे सौंदर्य, ऋतूचक्राची लय, आणि निसर्गातील तत्त्वज्ञान व्यक्त होते. निसर्ग येथे केवळ दृश्य नाही; तो जीवनाचा शिक्षक आहे. वसंताच्या नवलाईतून आशेचा संदेश, तर पावसाच्या थेंबांतून शुद्धीकरणाची जाणीव – या प्रतीकांतून कवी जीवनाचा अर्थ शोधतो.
चौथा विभाग – ‘समाज, देश आणि जाणिवा’ हा कवीच्या सामाजिक भानाचा आरसा आहे. “मातृभूमीस अर्पण,” “सैनिकहो!!,” “वीर मातांचा हुंकार” या कवितांतून देशप्रेमाचा जाज्वल्य स्वर ऐकू येतो. समाजातील विसंगतीवर प्रहार करतानाच ‘नवभारताचे’ स्वप्न पाहणारा कवी येथे दिसतो. त्याच्या कवितांत आक्रोश आहे; पण तो विध्वंसक नाही, तर विधायक आहे. समाजातील अन्याय, भ्रष्टाचार, मूल्यांची पडझड – यांवर भाष्य करताना कवी संवेदनशीलतेने आणि जबाबदारीने शब्द वापरतो. त्याच्या मते कविता ही केवळ स्वदुःखाची कहाणी नसून, समाजाचा आरसा आहे.
पाचवा विभाग – ‘कवितेचा आणि तत्त्वज्ञानाचा अवकाश’ हा संग्रहाचा चिंतनशील परमोच्च बिंदू आहे. येथे जीवनाच्या अंतिम सत्याचा शोध आहे. “वेळेचे चक्र,” “आत्मसंवाद,” “अद्वैत दर्शन,” “जीवन संगीत,” “नभांगण अनंताचे महाकाव्य” – या कवितांतून कवी आध्यात्मिकतेकडे झुकतो. शब्दांच्या पलीकडील मौन, अस्तित्वाचा शोध, आणि आत्म्याच्या शांतीचा प्रवास येथे उलगडतो. कवीला जाणवते की जीवन म्हणजे प्रकाश आणि अंधार यांचा समतोल; आणि त्या समतोलातच समाधान दडलेले आहे.
“अंतरीचा दरवळ” या शीर्षकातच संग्रहाचा गाभा सामावलेला आहे. दरवळ हा दिसत नाही; तो जाणवतो. तसेच या कवितांचे सौंदर्य आहे – ते बाह्य अलंकारात नाही, तर अंतर्मनात साठलेल्या प्रामाणिक भावनांत आहे. भाषा साधी, पण भावार्थ गहिरे; शब्द अल्प, पण आशय विशाल. कवीने आपल्या मनोगतात सांगितल्याप्रमाणे, हे लेखन प्रसिद्धीची पायरी नसून मनाला शांत करणारा मार्ग आहे.
वाचकांनी या कवितांकडे केवळ साहित्य म्हणून न पाहता, एक अनुभव म्हणून स्वीकारावे. प्रत्येक कवितेत स्वतःचा अंश शोधावा. कदाचित एखादी ओळ डोळ्यांत पाणी आणेल, एखादी ओळ आशेचा किरण देईल, तर एखादी ओळ आत्मपरीक्षणाची हाक देईल. तेव्हाच या काव्यसंग्रहाचे प्रयोजन पूर्ण होईल.
शेवटी, “अंतरीचा दरवळ” हा केवळ कवीचा राहत नाही; तो प्रत्येक वाचकाचा होतो. ज्या क्षणी एखादी कविता आपल्या मनाला स्पर्श करते, त्या क्षणी ती आपली बनते. हा संग्रहही तसाच – प्रत्येकाच्या अंतःकरणात दरवळणारा, नात्यांचा, संघर्षांचा, निसर्गाचा, समाजाचा आणि आत्मशोधाचा सुगंध घेऊन आलेला.
या दरवळीचा आस्वाद घेताना आपणही आपल्या अंतर्मनाच्या गाभाऱ्यात डोकावू या – कदाचित तेथेही एखादा सुगंध दडलेला असेल.
कवी रामदास तांबे यांच्या “अंतरीचा दरवळ” या काव्यसंग्रहाच्या प्रकाशनाबद्दल मनःपूर्वक अभिनंदन आणि हार्दिक शुभेच्छा! प्रत्येक वाचकाच्या व रसिकाच्या मनापर्यंत व ऱ्हदयापर्यंत हा अंतरीचा दरवळ पोहोचेल यात शंकाच नाही.
: डॉ. संजय वसंत जगताप
महाराष्ट्र राज्य पुस्तक निवड कमिटी सदस्य
सहसंपादक शिक्षण संजीवनी, अपेक्षा व राष्ट्रीय मासिक ककसाड दिल्ली
0 टिप्पण्या